Gipuzkoa goipaleolitoko pasaleku

Gipuzkoa, milaka urtez, ez da inoiz soilik bizileku hutsa izan. Kontinentearen eta Iberiar Penintsularen arteko muga naturalean kokatuta, gure lurraldea beti izan da bidegurutze, lotura-puntu eta trantsitu-eremu. Gaur egungo errepide eta trenbide-sareek bide bera jarraitzen dute duela milaka urte ehiztari-biltzaileek marraztu zutena. Hain zuzen ere, goi paleolitoko pasabide hori da Lanbroa Kultur Elkarteak Álvaro Arrizabalagarekin antolatutako hitzaldiaren ardatza. Arrizabalaga Oñatin jaioa da, eta EHUko Historiaurrearen katedraduna da 1995etik; berrehun artikulu zientifiko baino gehiago argitaratu ditu, ia erdia nazioarteko aldizkarietan, eta ehun indusketa-kanpaina inguru zuzendu edo ko-zuzendu ditu Gipuzkoa, Bizkaia, Araba eta Asturiasko aztarnategi ugarietan. Bere ibilbide osoa Kantauriar arkuko ehiztari-biltzaile paleolitikoen aztarnaren ondoan eraikia dago, eta Gipuzkoako historiaurrearen ezagutzaren eraikuntzan erreferente nagusietakoa da. Hitzaldi honetan, migrazio bideak paleolitoan nola gauzatu ziren azalduko du, arreta berezia eskainiz azken urteotako aurkikuntzei eta Deba ibaiak zeharkatzen duen harroari.

Pirineoak Iberiar Penintsula Europako kontinentetik bereizten dituen harresi natural luzearen mendebaldeko muturra Euskal Herrian amaitzen da, eta bertan, mendien eta itsasoaren arteko korridore estu bat irekitzen da. Korridor hori ez zen apenas existitzen goi paleolitoan ere: duela 40.000 eta 10.000 urte bitartean, gizatalde txiki eta mugikorrak —ehiztari-biltzaileak Gipuzkoan eta inguruko lurraldeetan— hegoaldetik iparraldera eta alderantziz mugitzen ziren, urtaro-aldaketa klimatikoen, ehiza-piezen migrazio-norabideen eta baliabideen arabera. Gipuzkoaren kokaera estrategikoak toki pribilegiatu bat eskaintzen zien: hegoaldetik iristen zirenak kostako banda epelera iristeko azken mendateak gainditzeko azkenengo atarietako batetik pasatzen ziren; iparraldetik etorriek berriz Penintsulara sartzeko biderik naturalena zuten hemen. Ibai-arroek —batez ere Debak— bide horren zati handi bat ordenatzen zuten: ibaiari jarraituz gora eta behera, mendi-lepoak deskubritu eta kanpamendu-lekuak aurkitzen zituzten, harri-lehengaia eta janaria ugaria zen guneetan. Kantauriar arkuko aztarnategi paleolitikoen kontzentraziorik handiena, hain zuzen, eremu honetan pilatzen da gaur egun, eta Deba arroko aztarnategiak dira, neurri handi batean, pasabide-funtzio horren froga materiala.

Deba ibaiaren arroan eta inguruko haranetan, Gipuzkoako prehistoriaren mapa ezin aberatsagoa dago idatzita harrietan eta lurpeko sedimentuetan. Ekain kobak —UNESCOren Gizateriaren Ondare izendatua— duela 14.000 urteko labar artea gordetzen du, Europako bilduma onenetakoa; Praileaitz I aztarnategian, 2000. urtetik hasi diren indusketetan, duela 200.000 urteko tresnak eta fauna-aztarnak aurkitu dituzte, litekeena izanik neandertal edo preneandertalek eginak izatea, eta aurkikuntza honek Gipuzkoako Paleolito Behereko ezagutza nabarmen zabaldu du. Ermittia, Langatxo eta Iruroin haitzuloek ere aztarnategi-sare trinkoa osatzen dute, eta Deba harana bera «Historiaurrearen Harana» izenez ezagutzen da gaur egun, 3,5 km-ko ibilbide batean eskuragarri den museo ireki gisa. Lezetxiki kobazuloan, Arrasaten, bi hamarkadako indusketak 55.000 ondasun arkeologiko baino gehiago eman ditu; gainera, Euskal Herriko giza aztarnarik zaharrena bertan dago, eta 130.000 urteko sekuentzia kronologikoa du, Paleolito Ertainetik Goi Paleolitora bitarte. Zestoan berriz, Irikaitz aire zabaleko aztarnategiak —Arrizabalagak berak zuzendu duena— Homo heidelbergensis-en aztarnak utzi ditu, neandertalak ere baino lehenagoko espeziearenak, Europako aire zabaleko aztarnategi zaharrenetako bat izanik. Aztarnategi hauek guztiek iradokitzen dute goi paleolitoko pasabide hori ez zela noizbehinkako ibilbide bat, baizik eta belaunaldiz belaunaldi erabiltzen zen eta gure lurraldean aztarna sakona utzi zuen bide estrategikoa.

Aztarnategi hauen azterketak eta azken urteotako aurkikuntzek argi uzten dute Gipuzkoako lurpeko ondarea oraindik agortzear ez dagoela. Ikerketa-metodo berrien —datazio zehatzagoak, analisi genetikoak, teknika geofisikoak— aplikazioak aukera ematen du jada ezagutzen ditugun lekuetan sakontzeaz gain, oraindik aurkitu gabeko aztarnak identifikatzeko ere. Deba arroko aztarnategiak paleolito aurkikuntzak Euskal Herrian nola ulertzen diren aldatzen joan dira denboran, eta litekeena da biharko kanpainek gaur ezezagunak diren pasarteak argitzea. Gipuzkoaren paper estrategikoak —kontinente eta penintsularen arteko goi paleolitoko pasabide gisa— ez du soilik iraganaren kuriositateari erantzuten: gure lurralde-nortasunaren sustraiei buruz hitz egiten digu, eta gogorarazten digu gaur egungo mugimenduaren logika are askoz zaharragoa dela gizakiak uste baino. Lanbroa Kultur Elkarteak bere hitzaldi eta bisita gidatuen bidez lan egiten du jakintza hori gizarteratzeko, historian sakondu nahi duten guztiei ate irekia eskainiz eta iraganaren aztarnak bizirik mantenduz etorkizuneko belaunaldientzat.