Neolitoaren hastapenen bila: Iraultza ala bilakaera?

Paleolitikotik Neolitikora egindako jauzia gizateriaren historian inoiz gertatu den eraldaketarik sakonena dela esaten da aspalditik. «Iraultza neolitikoa» deritzon paradigma klasikoaren arabera, K.a. 8.000 urte inguruan, Ekialde Hurbileko gizaki taldeak ehiztari-biltzaile izatetik nekazari-artzain izatera igaro ziren modu ia bat-batean, eta aldaketa hark guztiz birkonfiguratu zuen giza bizitzaren antolamendua. Sedentarizazioa eta lehen hiriguneen sorrera, jabego pribatuaren agerpena, gizatalde komunitarioetatik familia nuklear patriarkaletara igarotzea: guztiak, paradigma horren arabera, nekazaritzaren ondorioak dira, nekazaritzak sortutako mundu berriari erantzunez jaio ziren egiturak. «Iraultza» hitzak berak ere badu pisua: aldaketa bat-batekoa eta argia iradokitzen du, protagonista jakinen ekintza aske baten emaitza. Lanbroa Kultur Elkarteak hitzaldi honen bidez paradigma horren oinarriak berrikusteko gonbita egiten du, azken hamarkadetako aurkikuntza arkeologikoek historia kontatzeko modu hori errotik zalantzan jartzen baitute.

Hitzaldiaren ardatza Amaia Arranz-Otaegui da, Tolosako arkeobotanikaria eta Euskal Herriko Unibertsitateko Ikerbasque Research Associate Professor-a. Prehistoriako doktore eta arkeobotanikan espezialista, Arranz-Otaeguik bere ikerketa nagusiki Sirian, Jordanian eta Iranen garatu du, Paleolitikoko eta Neolitikoko dieta begetala eta landare basatien domestikazio-prozesua aztertuz. Kopenhageko Unibertsitatean, Parisko Musée National d’Histoire Naturellen eta Madrilgo CSICen lan egin ondoren, gaur egun Europako Ikerketa Kontseiluaren ERC Starting Grant beka ospetsuarekin —milioi eta erdiko diru-laguntzarekin— ikerketa-proiektu anbiziotsu bat zuzentzen du EHUn, ehiztari-biltzaileen azken populazioek landareak ustiatzeko eta lantzeko zergatia eta modua aztertzeko. 2024an Ikerbasqueren Emakume Ikertzaileen Saria jaso zuen bere ibilbide zientifiko bikainagatik.

Arkeobotanika —hazi, sustrai, egur eta landare-hondar mikroskopikoetan oinarritzen den diziplina— da Arranz-Otaeguiren ikerketa-ildo nagusien tresna. Diziplina honek, azken hamarkadetako aztarnategi indusketek lagunduta, nekazaritzaren jatorriari buruzko kontakizun tradizionala erroetik irauli du. Irakeko aztarnategietan, K.a. 70.000 eta 40.000 urte arteko geruzetako hazi-hondarrak aurkitu dira: garagarrarenak, mostazarenak, ilarrenak, pistaxoarenak. Israelgo aztarnategi batzuetan, K.a. 21.000 urtekoak, ehotzeko tresneria primitiboa ageri da. Eta Jordaniako Basamortu Beltzean, Arranz-Otaeguiren ikerketa-taldeak lortutako aurkikuntza garrantzitsu batean, K.a. 13.000 urteko ogi-aztarnak identifikatu dira: zerealak barne zituzten hondar karraskatu batzuk, egitura eta osaera aldetik nekazaritza-aroko ogien berdinak. Aurkikuntza honek zeharo lekualdatu du denbora-ardatza: iraganean ogiaren sorrera K.a. 7.100 urtera kokatzen zen; gaur egun badakigu oraindik funtsean biltzaile-ehiztari ziren gizakiek egiten zutela ogi mota hori K.a. 13.000 urte inguruan.

Neolitoaren hastapenen bila aritzeak, beraz, agerian uzten du trantsizioa ez zela bat-batekoa izan. Gari basatitik gari etxekoturaino —hau da, espigatik haziak naturalki erortzen diren barietatetik haziak espigatik ez diren eta gizakiaren esku-hartzerik gabe ugal ezin daitezkeen barietateetara— 3.000 urteko bidea igaro zen, K.a. 9.600 inguruan zereal landatuaren lehenengo ebidentziak agertzen diren arte. K.a. 8.000. urterako goldea eta ongarriaren erabilera dokumentatuta daude; eta K.a. 6.500 inguruan, zeramikarik gabe prestatzen zen ogi laua hartzitu egiten hasten da, eta esnekien kontsumoak ere indarra hartzen du. Bilakaera hau ez zen lineala, ez zen uniformea, eta munduan berrogei lekutan baino gehiagotan gertatu zen modu independentean, Ekialde Hurbilekoa ikerketa-ardatza izanda ere. Ehiztari-biltzaileetatik nekazarira igarotzea ez zen aukera libre eta arrazional baten emaitza soila: adituek «tranpa» gisa deskribatu dute neurri batean, elikagaien biltegiratzearen abantailak —gosete-garaietarako gordailu seguruak— pixkanaka eraldaketa sakonago batzuk eragin zituelako, antolakuntza sozialean, lurraldetasunean eta espezializazio ekonomikoan.

Ikerketa-ildo honek dimentsio berri bat ere badauka: emakumearen rola nekazaritzaren garapenean. Arranz-Otaeguik azpimarratzen du etnografiaren arabera elikagaien prestaketa eta landare-baliabideen ustiapena emakumeekin lotutako jarduerak izan direla historian zehar, eta hipotesia irekita dagoen arren oraindik ebidentzia arkeologiko zuzenez berresten ez dena, oso plausiblea dela iradokitzen du. Paradigma klasikoak ikusezin utzi dituen pertsonaiak eta praktikak berreskuratzea da, hain zuzen, arkeobotanika berriak egiten duen ekarpenetako bat.

Iraultza neolitikoaren berrikusketa honek ondorio zabalak ditu gizarte-historiari eta prehistoriari buruzko ulermen-moduarekin. Paradigma berri honek erakusten du aldaketa historiko handienak ez direla bat-batean gertatzen: milurtekoen poderioz eraikitzen dira, belaunaldiz belaunaldi pilatzen diren esperimentu txikien, ezagutza jakinen eta moldaketaren bidez. Sedentarizazioa eta lehen hiriak ez ziren iraultza baten fruitu, baizik eta prozesu kumulatibo luze baten azken ikusgaitasun-puntua. Ogiak nekazaritzara eraman gintuen, eta ez alderantziz: ideia simple eta harrigarri horrek gure historia kontatzeko modua irauli egiten du. Eta Lanbroa Kultur Elkartearen ustez, hain zuzen horretan datza hitzaldi honen balioa: ezagutzaren muga beti mugikorra dela gogoraraztean, eta arkeologiak —bereziki arkeobotanika bezalako diziplina berritzaileek— gizateriak bere burua ulertzeko moduari egiten dion ekarpena agerian uztean.