Santa Marinako Eguzkitze Hirukoitza

Santa Marinako eguzkitze hirukoitza Bergarako ondare kultural osoaren fenomenorik harrigarrienetakoa da, eta hitzaldi honen ardatza. Urtean egun bakar batean, Santa Marina elizaren mendebaldeko fatxadako hiru leihoetatik sartzen diren eguzki izpiek aldare nagusia eta alboetako beste bi aldareak argiztatzen dituzte aldi berean. Ez da kasualitatea, ezta natura hutsaren joko bat ere: nahita diseinatutako efektu bat da, duela berrehun eta hogeita bost urte inguru eraiki zena eta ordutik urtero errepikatzen dena. Lanbroa Kultur Elkarteak eta Ilatargi Astronomia Taldeak elkarrekin ikertu dute fenomenoa azken urteotan, eta orain arte bildutako guztia jarriko dute mahai gainean: nola egiten den, nork pentsatu zuen eta zergatik.

Eguzkitzea ez da Bergaran soilik gertatzen den zerbait. Sakralizatutako espazioetan, monumentu megalitikoetan, hilobietan eta elizetan, argiak leku jakin bat argiztatzeko diseinatutako irtenbide arkitektonikoak aurkitu izan dira mundu osoan. Fenomeno batek eguzkitze izena hartzeko hiru baldintza bete behar ditu: argia irekigune zehatz batetik sartzea, puntu sakratu bat jotzea eta data esanguratsu batean gertatzea. Santa Marinan hiru baldintzak betetzen dira zorroztasun osoz, eta data ez da beste edozein: Santa Marina egunean bertan, uztailaren 18an, agertzen da argia aldareen aurrean. Hortik dator izena eta hortik dator, halaber, fenomenoaren balio sinbolikoa, egutegi liturgikoa eta zeruko mekanika puntu bakar batean lotzen baititu.

Argiztatzen den lekua ez da edonolakoa, eta hori ere kontuan hartu behar da. Santa Marina eliza bi alditan eraiki zuten, 1542tik 1607ra lehenengoa eta 1648tik 1672ra bigarrena, tartean berrogei urte inguruko etenaldi luze batekin, eta hala ere batasun estetiko harrigarria gorde du: hiru nabe altuera berekoak, zutabe zilindriko lodiak eta izar formako gangak, hallenkirche edo areto eliza deitzen zaion tipologia. Aldare nagusiaren erretaula, berriz, 1739 eta 1743 bitartean egin zuten, eta Euskal Herriko lehen erretaula errokokotzat jotzen da, Miguel Irazustaren eskutik Gipuzkoara iritsi zen estilo berri baten lehen agerraldia. Argiak jotzen duena, beraz, bi mendetako lanaren emaitza da, eta efektua diseinatu zenerako aspaldi zegoen han. Argia geroago iritsi zen, eta bere kokapen historikorik gabe ezin da ulertu. XVIII. mendearen amaieran, 1790 eta 1796 bitartean, Santa Marina elizaren mendebaldeko fatxada eta koru azpia desmuntatu, metro batzuk atzeratu eta berriro eraiki zituzten. Lanaren egilea Alejo Miranda arkitekto bergararra izan zen, neoklasizismoaren bultzatzaileetako bat penintsulan, eta bere emaitza ez zen soilik eliza handitzeko konponbide praktiko bat. Fatxada berriaren irekiguneak kokatzeko orduan, eguzkiaren ibilbidea kontuan hartu zuen, eta horrek argiaren sarrera egun jakin batera lerrokatzea ahalbidetu zuen. Tradizioak dio Mirandak Pablo Ignacio Urizar parrokoarekin adostu zuela xehetasun hori, biak koinatuak baitziren, nahiz eta lotura hori dokumentuz erabat frogatuta ez egon.

Testuinguru intelektuala ere erabakigarria da. Garai hartan Bergarako Errege Mintegia Europako ikerketa gune aipagarrienetako bat zen, eta bertan neurtzen, esperimentatzen eta kalkulatzen ari ziren Ilustrazioaren metodoekin. Argi kalkulu bat elizaren harrian txertatzea ez zen, beraz, ideia arrotza herri honetan: fedea eta zientzia elkarren aurkako bi mundu balira bezala ikustera ohituta gaude gaur, baina Bergarako XVIII. mendeak biak hizkuntza berean pentsatzen zituen. Eguzkitze hirukoitza pentsamolde horren lekukorik zehatzena da, arkitekturak astronomia zerbitzura hartu zuen une bat, urtero bere burua egiaztatzen duen instrumentu bihurtuta.

Fenomenoaren berreskurapena, ordea, oso berria da. Andoni Larrañaga Mendizabalek 2018an erreparatu zion lehen aldiz argiaren jokoari, eta 2019an argazkiz dokumentatu zuen. Handik aurrera Ilatargi Astronomia Taldeak hartu zuen neurketa lana bere gain: Josu Gonzalezek eta Gorka Buruak eguzki izpien angeluak neurtu zituzten eliza barruan, eta tresna astronomikoen bidez modelatu zuten zeruan eguzkiak izango zuen kokapen zehatza, 2019ko datuetatik abiatuta hurrengo urteetarako aurreikuspena eginez. Aurreikuspenak bete egin ziren minutuan. Elizaren barruan azken mendean egindako aldaketek, batez ere Vatikanoko II. Kontzilioaren ondoren aldarea aurreratzeak, efektuaren irakurketa aldatu dute, baina ez dute geldiarazi: argia leku berera iristen da oraindik ere.

Horrek guztiak zerbait erakusten du ondareari buruz. Eraikin bat ez da inoiz erabat irakurrita geratzen, eta Santa Marina bezalako eliza bat, mendeetan zehar milaka aldiz bisitatua izan dena, oraindik ere lehen aldiz begiratzen ari garen zerbait izan daiteke. Eguzkitze hirukoitza hor egon da beti, eta hala ere ikusteko begi jakin bat eta neurtzeko tresna jakin bat behar izan dira. Ondarea zaintzea, beraz, ez da soilik harria ez erortzea: begiratzen jarraitzea da, eta iraganeko norbaitek utzitako kalkulu isilak berriro entzutea.