Hitzaldi-afaria · “FORUAK 1876 / 1976” hitzaldi sorta
1976ko foruen urteurrena eta abertzaletasunaren baitako eztabaida
Iragana aldarrikatzeak etorkizuna eztabaidatzea zekarren. Patxi Zabaletak 1976ko foruen urteurrena eta abertzaletasunaren baitan autogobernuaz eta burujabetzaz zabaldu zen eztabaida aztertuko ditu.

Posterra: Bingen Larrañaga
1976ko foruen urteurrena iraganaren oroitzapena baino gehiago izan zen: Euskal Herriaren etorkizun politikoa eztabaidatzeko abagunea ere izan zen. Foruen abolizioaren mendeurrenak, frankismoaren ondorengo aldaketa garaian, berriro ekarri zituen lehen lerrora autogobernua, eskubide historikoak eta herriaren borondatea. Baina hitz horiek ez zuten esanahi bera eragile guztientzat. Zer berreskuratu behar zen, nork erabaki behar zuen eta zer erakunderen bidez gauzatu behar zen erabaki hori? Patxi Zabaleta legelari, idazle eta euskaltzain emerituak urteurren hura eta abertzaletasunaren baitako eztabaida aztertuko ditu Lanbroa Kultur Elkartearen Foruak 1876 / 1976 hitzaldi sortaren hirugarren saioan. Muñagorriren garaia eta XIX. mendeko foru agintaritzaren bilakaera landu ondoren, mende bat geroago berriz zabaldu zen auziari helduko dio saio honek.
1876ko uztailaren 21eko legea da mendeurrenaren erreferentzia historikoa. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako foru erregimenaren abolizioa gogoratzeak, ordea, beste galdera bat zekarren 1976an: zer esan nahi zuen foruak aldarrikatzeak ordurako sakon eraldatua zen gizarte batean? Bergaran elkartu ziren udal ordezkariek autogobernuaren aldeko borondatea adierazi zuten, eta Jose Luis Elkoro alkateak aldarrikapen bat irakurri zuen. Udalak, herritarren mobilizazioa eta eskubide historikoen hizkera elkartu ziren egun hartan. Iraganeko erakundeen memoria aldaketa politikorako erreferentzia bihurtu zen; ez zen soilik galdutakoaren kontakizuna, etorkizuna antolatzeko eskakizuna ere bazen. Hala ere, oroimen partekatuak ez zuen berez zehazten nolakoa izan behar zuen antolaketa politiko berriak. Herri baten eskubideak aitortzea eta eskubide horiek eguneroko gobernuan gauzatzea ez dira galdera bera. Lehenak zilegitasunaren auzia jartzen du mahai gainean; bigarrenak, berriz, ordezkaritza, ahalmenak eta erabakiak hartzeko modua. Bi mailak bereizteak laguntzen du ulertzen zergatik sor zitzakeen aldarrikapen berak adostasuna une batean eta eztabaida hurrengoan.
Garai hartako eztabaidaren lekuko zuzena da Anaitasuna aldizkariak 1976ko uztailean foruei eskainitako zenbakia. Erredakzioak alderdi eta erakundeei galdetu zien zer adierazten zuten foruek, zer alternatiba proposatzen zuten eta zer baldintzatan izan zitezkeen baliagarri. EHASen erantzunak, esaterako, erakundeen izena baino gehiago haien eginkizuna azpimarratu zuen: herriaren beharrak, hautaketa demokratikoa eta burujabetza jarri zituen eztabaidaren erdigunean. Beste erantzun batzuek ere askatasun nazionalak eta demokratikoak lotu zituzten erakunde berrien auziarekin. Agiri horiek irakurtzeak aukera ematen du foruen inguruko eztabaida bere garaiko hitzetan ezagutzeko, ondorengo bilakaera politikoa atzera proiektatu gabe. Erantzunak ez dira programa bakar baten atalak, eta ezin dira abertzaletasun osoaren ahots bakartzat hartu. Garaiko testu bat irakurtzean, sinatzailea, helburua eta solaskidea identifikatzea bezain garrantzitsua da erabiltzen dituen hitzei erreparatzea. Forua, autonomia eta burujabetza ez dira elkarren ordezko hutsak. Eragile batek tradizio historikoan aurki zezakeen bere proposamenaren oinarria; beste batek, aldiz, herritarren borondatean eta gizartearen eraldaketan jar zezakeen indarra. Bereizketa horiek argitzeak eztabaidaren aberastasuna berreskuratzen du.
Foruen aldarrikapenak, beraz, hainbat galdera gurutzatzen zituen: eskubide historikoen aitortza, herritarren erabakitzeko ahalmena, lurraldeen arteko harremanak eta gizarte antolaketaren aldaketa. Autogobernuaren aldeko borondatea adierazteak ez zuen automatikoki ebazten zer bide politiko hartu behar zen hura lortzeko. Ezta lehengo erakundeak berrezartzea eta garaiko beharrei erantzungo zieten erakundeak eraikitzea gauza bera ote ziren ere. Eztabaida ulertzeko, bereizi egin behar dira helburuak eta horietara iristeko estrategiak, baita eragile bakoitzak ordezkaritzaz, demokraziaz eta burujabetzaz zuen ikuspegia ere. Urteurrenaren esanahia hor dago: oroitzapen historiko batek aukera politikoen arteko aldeak agerian jar zitzakeen, aldarrikapen partekatuak elkargune bihurtzen zituen une berean.
Patxi Zabaleta Zabaleta Leitzan jaio zen 1947an. Zuzenbidean eta Filosofia eta Letretan lizentziaduna da, eta abokatuaren lana, literatura eta jarduera politikoa uztartu ditu bere ibilbidean. Euskaltzaindiak euskaltzain oso hautatu zuen 1987an; 2022an emeritu izatera igaro zen. Nafarroako Parlamentuko kide eta Iruñeko Udaleko zinegotzi ere izan da. Hizlariaren ibilbideak zuzenbidearen, euskararen eta ordezkaritza politikoaren esparruak biltzen ditu, foruen inguruko eztabaidak zeharkatzen dituen hainbat auzirekin lotuta. Haren parte-hartzeak aukera emango du oroimen historikoa eta esperientzia politikoa elkarrizketan jartzeko, urteurrenaren testuinguruari eta abertzaletasunaren barruko ikuspegiei erreparatuz.
1976ra itzultzeak ez du esan nahi garai hartako aukerak gaurko emaitzen arabera sailkatzea. Une hartan eztabaida zabalik zegoen, eta foruen hizkerak iraganeko eskubideak nahiz etorkizuneko erakundeak izenda zitzakeen. Horregatik, gertakariak, eragileen proposamenak eta ondorengo interpretazioak bereiztea funtsezkoa da. Bergarako aldarria ulertzeko, garrantzitsua da bai elkartu zituen eskakizunei bai irekita utzi zituen galderei erreparatzea. Autogobernua ez da erakundeen izenetan bakarrik neurtzen: nork erabakitzen duen, zer ahalmen dituen eta herritarren borondatea nola adierazten den ere badago jokoan. Foruen mendeurrenak auzi horiek berriro plazaratu zituen, eta haren azterketak oroimen historikoaren eta erabaki politikoaren arteko lotura argitzen laguntzen du. Era berean, galdera historikoak gaurko galderetatik bereizteko aukera eskaintzen du, antzekotasunak bilatu arren testuinguru bakoitzaren berezitasunak galdu gabe eta garai hartako eragileei gerora hartu ez zituzten erabakiak egotzi gabe.
Hitzaldiaren grabaketa
Beste hitzaldi-afari batzuk
- 2026/10/30
Eusko Foru Gobernuaren sorrera 1800. urtean eta Batzar Nagusien ezabatzea 1877an
“FORUAK 1876 / 1976” hitzaldi sorta - 2026/10/16
Muñagorri, giroa eta garaia
“FORUAK 1876 / 1976” hitzaldi sorta - 2025/10/03
Amerikaren arrakaletatik trumpismora: bidaia ulergaitz baten kronika
“POPULISMOA” hitzaldi sorta