Hitzaldi-afaria · “FORUAK 1876 / 1976” hitzaldi sorta
Muñagorri, giroa eta garaia
Gerraren erdian, bandera zuri bat: Bakea eta Foruak. Eugenio Ibarzabal eta Ibai Iztuetarekin, Jose Antonio Muñagorriren bizitza, giroa eta garaia, Lehen Karlistaldiaren eta Bergarako bakearen artean.

Posterra: Bingen Larrañaga
Jose Antonio Muñagorri XIX. mendeko euskal historiaren pertsonaia bitxienetakoa da, eta aldi berean gutxien ezagutzen direnetakoa. 1838an, Lehen Karlistaldiaren erdian, Berastegiko eskribau eta burdinola jabe honek bandera zuri bat altxatu zuen «Paz y Fueros» lelopean, Bakea eta Foruak, gerrari amaiera emateko eta foruak gordetzeko bide bat proposatuz. Muñagorriren bizitza ez da gizon bakar baten kontakizuna: Ilustrazioaren itxaropenen eta gerra zibilaren hondamenaren artean harrapatutako gizarte oso baten erretratua da. Eugenio Ibarzabal idazle eta kazetariak eta Ibai Iztueta saiakeragileak Muñagorri bera, haren giroa eta haren garaia aztertuko dituzte, Lanbroa Kultur Elkartearen Foruak 1876 / 1976 hitzaldi sortaren lehen saioan.
Muñagorri Berastegin jaio zen 1794an, eskribau familia batean, eta aitak eta aitonak bezala eskribau ikasketak egin zituen. Hala ere, 1833rako burdinoletan eta azpiegituren eraikuntzan zebilen batez ere, Leitzaran ibarrean eta, geroago, Eratsungo Zumarrista burdinolan. Gerra lehertu zenean, ez zuen bere burua karlisten ez liberalen alde kokatu: haren ustez euskaldunei ez zitzaien hainbeste axola Isabel II.a ala Karlos printzea tronuan egotea, foruak errespetatzen baziren. Ideia horrekin abiatu zen 1837ko neguan Madrilera, eta gobernu liberalaren babes isila lortu zuen bere egitasmoa finantzatzeko. Aurretik, Baionan erbesteratutako liberalen, gerraz nekatutako hainbat buruzagi karlisten eta Gipuzkoako Diputazioko kide askoren laguntza bildua zuen.
Bakea eta Foruak aldarria gaztelaniazko aldarrikapen baten bidez zabaldu zen, baina baita euskarazko bertso paper inprimatuen bidez ere, herri xehearengana zuzenean iristeko asmoz. «Pakea ta fueroak / da gure bandera», dio lehen bertsoak. Bertso horien helburua Karlos printzearen jarraitzaileak zatitzea zen, foruen aldarria tronuaren auzitik bereiziz: foruak defendatzeko ez zegoen erregegaiaren alde borrokatu beharrik. Altxamenduak porrot egin zuen arlo militarrean, baina haren mamia ez zen desagertu. Bakea eta foruak elkarri lotzen zituen formula horrek bidea ireki zion 1839ko Bergarako Hitzarmenari, Espartero eta Maroto jeneralen besarkadarekin Lehen Karlistaldiari amaiera eman zionari. Muñagorriren altxamendua, beraz, Bergarako bakearen aurrekari zuzenetako bat da.
Eugenio Ibarzabal (Donostia, 1951) ekonomialaria da ikasketaz, eta ibilbide luzea egin du kazetaritzan, politikan eta aholkularitzan. Deia egunkariko erredakzioburu eta Muga aldizkariko koordinatzaile izan zen, eta Jose Antonio Ardanza lehendakariaren garaian Lehendakaritzako idazkari nagusi eta Eusko Jaurlaritzako bozeramaile. Euskal historia hurbilaren lekukotasunak biltzen jardun du hamarkadetan, Koldo Mitxelenari buruzko 1977ko liburutik Juan Ajuriagerra. El Hermano Mayor (2019) biografiaraino. 2025ean Muñagorri, el conde y las condesas eleberria argitaratu zuen Erein argitaletxean, Zavala familiaren artxiboko hamabi mila gutun inguru oinarri hartuta. Muñagorrirekin batera, Villafuerteseko III. kondea, Manuel Jose Zavala, haren emaztea, Escolástica de Salazar, eta Echauzeko kondesa, Pilar Acedo, dira kontakizunaren protagonistak, eta eleberriak 1745etik 1842ra bitarteko mendea hartzen du: Peñafloridaren eta Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen ilusio ilustratuetatik 1841eko urriko altxamendu foruzaleraino.
Ibai Iztueta Azurmendik, berriz, euskal kulturaren ikuspegia dakar. Zientzia Kognitiboetan eta Giza Zientzietan doktorea da Euskal Herriko Unibertsitatean, eta euskal kulturari eta hizkuntzei buruzko diskurtsoak eta Hego Euskal Herriko liburugintza aztertu zituen bere tesian, euskararen eta gaztelaniaren arteko ardatzaren argitan. Bi ikuspegiak elkartzean, Julio Caro Barojak planteatutako galdera bat dago jokoan: zergatik amaitu zen hondamendi batean hain itxaropentsu hasi zen XVIII. mende euskalduna? Muñagorriren bizitzak berak eskaintzen du erantzunaren zati bat, eta haren amaiera ere garaiaren isla da. 1841eko urriaren 14an, Esparteroren aurkako altxamendu foruzalearen giroan, txapelgorrien teniente batek traizioz hil zuen Eratsun ondoan. Gaur egun ere eztabaidagai da matxinadan parte hartu zuen ala mendeku pertsonal baten biktima izan zen.
Bergarako bakeak ez zuen foruen auzia itxi. 1876ko uztailaren 21eko legeak Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako foru erregimena ezabatu zuen Hirugarren Karlistaldiaren ondoren, eta mende bat geroago, 1976an, euskal udalerrietako ordezkariak Bergaran bildu ziren abolizioaren mendeurrenean. Muñagorrirengandik abiatuta, Foruak 1876 / 1976 sortak galera horren eta haren oroimenaren arku osoa jarraitzen du. Bakea eta Foruak lelopean laburbiltzen zen dilema, hau da, gatazka bat amaitzeko premia eta norberaren erakundeak gordetzeko nahia nola uztartu, ez da XIX. mendeko kontua soilik. Muñagorriren porrotak eta haren ideiaren iraupenak erakusten dute erdibideko proposamenek, gerra garaian baztertuak izan arren, hurrengo hamarkadetako akordioak marraz ditzaketela.
Hitzaldiaren grabaketa
Beste hitzaldi-afari batzuk
- 2026/11/13
1976ko foruen urteurrena eta abertzaletasunaren baitako eztabaida
“FORUAK 1876 / 1976” hitzaldi sorta - 2026/10/30
Eusko Foru Gobernuaren sorrera 1800. urtean eta Batzar Nagusien ezabatzea 1877an
“FORUAK 1876 / 1976” hitzaldi sorta - 2025/10/03
Amerikaren arrakaletatik trumpismora: bidaia ulergaitz baten kronika
“POPULISMOA” hitzaldi sorta