Hitzaldi guztiak

Hitzaldi-afaria · “FORUAK 1876 / 1976” hitzaldi sorta

Eusko Foru Gobernuaren sorrera 1800. urtean eta Batzar Nagusien ezabatzea 1877an

Hiru lurraldek gobernu bat partekatu zuten, eta mende batean galdu zuten. Joseba Agirreazkuenaga historialariak foru agintaritza politikoaren bilakaera aztertuko du, 1800eko Irurac bat-etik 1877an Batzar Nagusiak ezabatu arte.

Irakurri hitzaldiaren aurretik · PDF

Foru agintaritza politikoaren eta Batzar Nagusien ezabapena (1800-1877)

Joseba Agirreazkuenaga · Hermes, 2026

Data2026/10/30
TokiaUdal Pleno Aretoa, Bergara
HizlariaJoseba Agirreazkuenaga
Hitzaldi sorta“FORUAK 1876 / 1976”“FORUAK 1876 / 1976” hitzaldi sortaren logoa
Eusko Foru Gobernuaren sorrera 1800. urtean eta Batzar Nagusien ezabatzea 1877an

Posterra: Bingen Larrañaga

Foru agintaritza politikoa XIX. mendeko euskal historiaren ardatza da, eta haren sorrerak eta ezabatzeak mende oso bat hartzen dute. 1800. urtean Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Batzar Nagusietako ordezkariek agintaritza partekatu bat eratu zuten, «Irurac bat» lelopean, garaiko legedian oinarrituta. Hurrengo hamarkadetan foru administrazio publikoa Europako estatuen erritmoan hazi zen: 1815etik 1865era diru sarrerak eta gastuak lau aldiz biderkatu ziren. Aldi berean, ordea, foru agintaritzaren oinarri politikoak murrizteko saioak bata bestearen atzetik etorri ziren, 1877an Batzar Nagusien ezabatzea iritsi zen arte. Joseba Agirreazkuenaga historialariak bide oso hori aztertuko du Lanbroa Kultur Elkartearen Foruak 1876 / 1976 hitzaldi sortaren bigarren saioan.

Zer zen forua? Agustin Pascual Iturriaga apaiz liberalak bertsoz erantzun zion galderari 1838an, Lehen Karlistaldiaren erdian: foruek esan nahi zuten herrietan inor ez zela ezertan sartuko, eta euskaldunek beren Juntetan aginduko zutela beren gauzetan. Erantzun horren atzean Europako kultura politikoaren oinarri bat zegoen, parlamentuaren agintaritza, hain zuzen. Frantziako Iraultzaren ondoren, ordea, Ipar Euskal Herriko batzar nagusiak desagertu ziren, eta Espainiako monarkiak ere, 1795eko bakearen ondoren, batzorde berezi bat antolatu zuen Hego Euskal Herriko foru aginteak aztertu eta murrizteko. Absolutistak eta liberalak bat etorri ziren helburu horretan: 1824an «kupoa» izenarekin urteko ordainketa eskatu zitzaion Irurac bateko gobernuari, eta hiru lurraldeek 1826an adostu zuten nola banatu.

1839ko Bergarako Hitzarmenaren eta urriaren 25eko legearen ondoren, foruen moldaketa hitzartzeko garaia zabaldu zen, baina gobernu zentrala bere kabuz hasi zen aldaketak egiten: pase forala ezabatu zuen eta aduanak kostaldera eta Pirinioetako mugara eraman zituen 1841ean, eta Esparterok Batzar Nagusiak ere desegin zituen, 1844an berriro ezarri ziren arte. Erantzun gisa, foruzaletasun berri bat sortu zen liberalen artean. 1852an Pedro Egañak eta Blas Lopezek foru konstituzioa «Euskal konstituzio» gisa formulatu zuten Bravo Murilloren foru moldaketaren aurrean, eta euskaldunak subjektu politiko gisa nabarmendu ziren literaturan eta politikan. Giro horretan konposatu zuen Iparragirrek Gernikako Arbola, laster ereserki bihurtu zena.

Joseba Agirreazkuenaga Zigorraga Euskal Herriko Unibertsitateko Historia Garaikideko katedraduna da, eta 1980tik ari da bertan irakasle eta ikertzaile. Deustuko Unibertsitatean lizentziatu zen 1976an, eta 1985ean doktoretza lortu zuen Julio Caro Barojaren zuzendaritzapean, Bizkaiko ekonomia eta ogasunari buruzko tesiarekin. Oxfordeko St Antony’s Collegen eta Renoko Nevadako Unibertsitateko Center for Basque Studies zentroan egin ditu ikerketa egonaldiak, eta 1988tik Biography & Parliament ikerketa taldea zuzentzen du. Ordezkaritza eta Parlamentu Erakundeen Historiarako Nazioarteko Batzordeko presidente hautatu zuten 2015ean. Haren lanen artean daude Diccionario biográfico de los Parlamentarios de Vasconia (1808-1876) eta Euskal herritarren burujabetza (Alberdania, 2012). Lanbroan ez da lehen aldia: Lehen Karlistaldiaren aurrekariei buruzko hitzaldia eman zuen 2024an.

Hirugarren Karlistaldia 1876ko otsailean amaitu zen, eta Cánovas del Castillok ez zuen astirik galdu: foruak, gerra eta karlistak nahastuz, «batasun nazionalaren lan handia» osatzea aldarrikatu zuen. Euskal ordezkariek ez zuten onartu haren lege egitasmoa, foruen moldaketa baino foru autogobernuaren amaiera zelako. Senatuan Jose Manuel Aguirre Miramonek defendatu zuen 1839ko legea itunpeko legea zela, eta euskal senatari guztiek ezezkoa bozkatu zuten; Kongresuan Mateo Benigno Morazak eman zuen borroka. Alferrik: 1876ko uztailaren 21eko legeak foru aginteak ezabatu zituen, eta 1877an Batzar Nagusiak eta foru aldundiak desegin ziren, diputazio probintzialen mesedetan. 1878ko dekretutik kontzertu ekonomikoa jaio zen, baina ez foru agintaritza politikoa.

Foru agintaritzaren ezabatzeak ez zuen eztabaida itxi. 1877an bertan, Pi i Margall errepublikano federalak galdetzen zuen ea euskaldunak espainiarrago bihurtuko ote ziren foruak kenduta, eta Juan Ignacio Iztuetak 1847an idatzia zuen euskara bizi bada foruak berpiztuko direla. Mende bat geroago, 1976an, euskal udalerrietako ordezkariak Bergaran bildu ziren abolizioaren mendeurrenean, eta gaur egungo foru aldundiek eta batzar nagusiek ere sustrai horretan dute jatorria. Eusko Foru Gobernuaren historiak erakusten du autogobernua ez dela behin betiko ondasuna, etengabe negoziatu eta defendatu beharreko erakundea baizik.

Hitzaldiaren grabaketa

Babeslea

Soraluce · Danobat

Laguntzaileak

  • Bergarako Udala

Beste hitzaldi-afari batzuk